Kunstacademie voor volwassenen

MERGEL – een super steen

In Nederland wordt nauwelijks natuursteen gevonden. Niet om te bouwen en niet om beelden van te maken. Maar in Limburg vind je MERGEL en hoewel het een zeer zacht gesteente is, is het vrij weervast en daarom wordt en werd het gebruikt als bouwmateriaal, maar dat niet alleen.

  • Het is een belangrijk onderdeel in de productie van cement.
    De ENCI wint de mergel uit de Sint-Pietersberg en verwerkt het tot cement door het in ovens te verhitten.
  • Het wordt gebruikt als kleurstof in de bouw- en keramische industrie: als toevoeging bij de productie van aardewerk, waardoor faience aardewerk kan worden geproduceerd, zoals Delfts blauw.
  • Bij het mergelen, als kalkmeststof om verzuring van de grond tegen te gaan. Daarop zou ook de uitdrukking “uitgemergeld” teruggaan.
  • Als toevoeging aan veevoer en meststof voor de grond. Mergel is een krijtgesteente en krijt (kalk /calcium) is goed voor grond en vee.
  • En als laatste maar niet de minste: voor beeldhouwwerk.

Het mergel wordt in Limburg gewonnen. Er zo’n 250 verschillende groeven waarvan het grootste gedeelte inmiddels afgesloten is wegens instortingsgevaar. Het grootste gangenstelsel is in de Sint-Pietersberg bij Maastricht. Het mergel dat we voor het beeldhouwwerk gebruiken komt meestal uit de groeven bij Valkenburg.

In de geologische periode die Krijt genoemd wordt, ruim 75 miljoen jaar geleden, lag de basis voor wat men algemeen mergel noemt. De in een ondiepe sub-tropische zee levende wezens hebben na hun dood skeletresten achtergelaten. Dit door de tijd uitgegroeide pakket van resten is samengeperst en versteend. Mergel bestaat voor 98% uit koolzure kalk en 2% uit andere bestanddelen, voornamelijk zand. De Zuid-Limburgse naam “mergel” komt waarschijnlijk van het Romeinse “marga”. Hieronder verstonden de Romeinen alle niet verharde kalkhoudende sedimenten.

Een beetje geschiedenis:

De eerste berichten over het gebruik van kalksteen dateren uit de Romeinse tijd, toen het gebruik van mergel als meststof in de omgeving van Zuid Limburg in de kronieken is beschreven.

Ook het gebruik als bouwsteen moet in die tijd al bekend geweest zijn, maar toch moet het ontstaan van de gangenstelsels van de omvang zoals we die nu kennen niet in die tijd worden gezocht, maar eerder in de late middeleeuwen, toen als gevolg van oorlogen de vraag naar bouwstenen voor herstelwerkzaamheden en voor de bouw van fortificaties sterk toenam.

Omdat men in de late middel-eeuwen niet in staat was om de dikke deklagen inclusief begroeiing te verwijderen, begon men de ontginning op die plaatsen waar de geschikte kalksteen in de hellingen zichtbaar was. Met eenvoudige gereedschappen als zagen, beitels en houwelen begon men blokken uit de wand te breken.

Het werk van de blokbreker. 

Op plaatsen waar geschikte kalksteen aan de oppervlakte kwam begon men met het uitbreken van de blokken, horizontaal de steile wand in. Op die manier hoefden de bovengelegen lagen en bossen niet te  worden verwijderd. Als men eenmaal een geschikte plaats had gevonden, (Soms was het nodig om eerst een tunnel te metselen voor men de geschikte kalksteen bereikte) begon men mergelblokken over een breedte van ongeveer 3 meter uit de wand te zagen. Breder kon men de gang niet maken omdat dan het plafond zou instorten.

De ingangen van de horizontale gangen

De winning gebeurt ook nog op andere manieren

In dagbouw: de grond die zich boven de kalksteen bevindt wordt eerst weggegraven en vervolgens wordt de kalksteen afgegraven. Losse mergel voor industriële toepassing wordt in Nederland gewonnen in bovengrondse mergelgroeven (dagbouw). Tot 2018 won de Eerste Nederlandse Cement Industrie (ENCI) nog mergel uit de ENCI-groeve te Maastricht als grondstof voor de cementproductie.

foto 1 en 2: dhr. Kleijnen sr., blokbreker aan het werk in de Sibbergroeve Mergelbouwsteen Kleijnen

De ondergrondse methode levert al die mooie gangenstelsels op.

Bij deze methode wordt het met mergel over uitgezaagd (gebroken) of vroeger met springstof losgeschoten. Dat wat achterblijft is een gangenstelsel. De meeste mergel en mergelblokken werden in horizontale gangen met paard en wagen naar buiten gebracht. Daardoor zijn de ingangen van deze gangenstelsels in de hellingen van de beekdalen te vinden. Daarnaast treft men ook schachten aan die voor de ventilatie en het transport van mergelblokken werden gebruikt. Minder algemeen zijn de put-winningen waar de mergelgroeve enkel toegankelijk is via een verticale schacht.

Het gangenstelsel Maastricht, ontstaan door uitzagen van de mergelblokken is honderden km lang.

Omdat mergel zo’n super materiaal is om op een gemakkelijke manier een beeld te maken is het veel gebruikt door beeldhouwers. Als ontwerp materiaal – omdat je dan snel kunt oefenen met je vormgeving, zoals b.v. beeldhouwer Henk Nolten: “Ik werk met diverse soorten hardsteen. Voordat ik daaraan begin maak ik eerst een schets op papier. Daarna maak ik een model in mergel. Dit is meer open van structuur en werkt gemakkelijk. Vervolgens zoek ik een geschikte hardsteen uit voor het definitieve beeld.

Maar zeker ook als definitief beeld. Je kunt er zo gezegd alle kanten mee op. Je kunt het gemakkelijk zagen, raspen en als je wilt voorzichtig hakken met een beitel. Je hebt geen kracht nodig. Het is prachtig van kleur. Het kan buiten staan. Het vormt zich goed en snel, rond – recht – hol – bol – figuratief of abstract, geen probleem.

Het woord beeldhouwen is eigenlijk een te groot woord voor de techniek die je nodig hebt bij mergel. Het is te zacht om echt “te houwen”, maar juist daardoor is het een heerlijk materiaal voor iedereen, zacht en zonder “tricky” breuklijnen – soms zitten er schelpjes in (ja, het was tenslotte vroeger een zee).

Je hebt geen speciaal of duur gereedschap nodig.
Een (oude) houtbeitel is genoeg. Een zaag is handig en eventueel een boormachine met boortjes, een houtrasp, natuurlijk kun je ook marmer-raspjes gebruiken verder is handig wat kleinere vijltjes en tenslotte schuurpapier. Je kunt de houtbeitel gebruiken om met de hand te schrapen en te steken, maar hem ook voorzichtig gebruiken om te hakken. Je hebt er dan een houten hamer of lichte beeldhouwhamer bij nodig.
Een gewone ijzeren hamer zou het handvat van de houtbeitel kapot slaan.

Gebruik van houtgereedschap voor zachte steen kan heel goed, maar je moet niet denken dat je het daarna ooit weer voor hout kunt gebruiken. Een beitel kun je slijpen, maar de rest…

Enkele beelden van mergel van verschillende kunstenaars en van cursisten bij Crejat

CURSUS BEELD VAN MERGEL

Vanaf donderdagochtend 3 september is er een cursus van 6 lessen bij Crejat waarin je een beeld van mergel kunt maken. Inez de Boer is de docent.
Er wordt gestart met het maken van een ontwerp in klei en de tweede les beginnen we met het bewerken van de steen. Gereedschap en steen is aanwezig.

Heb je vragen? Stel ze gerust hier onderaan het bericht in de reacties.


Geschreven door Inez de Boer, docent Keramiek, Beeldhouwen & Ruimtelijk Vormgeven, Academisch Ruimtelijk, Portret boetseren

Deel dit bericht met anderen:
Tags:
Geen reactie's

Geef een reactie